Titreşimli Elek Motoru

Kırılmış taşın satılabilir fraksiyonlara, yani mıcıra, kırma kuma ve farklı numaralı agregaya ayrıldığı yer titreşimli elektir. Yaylara oturan çelik bir kasanın içinde iki, üç ya da dört kat tel elek bulunur; kasa sarsıldıkça taşlar tel yüzeyinde zıplayarak ilerler, delikten küçük olanlar bir alt kata düşer. Bu sayfa kasayı sarsan mekanizmayı döndüren elektrik motorunu konu alır; hattın bütünü için konkasör ve taş kırma tesisleri için elektrik motorları sayfasına dönebilirsiniz.

Elek kasası iki farklı biçimde titreşir

Eğimli eleklerde kasanın ortasından enine tek bir mil geçer. Milin iki ucundaki dengesiz ağırlıklar döndükçe kasa dairesel bir yörünge çizer; malzemeyi ileri taşıyan asıl etken kasanın eğimidir. Taş ocaklarında en çok rastlanan düzen budur.

Yatay eleklerde ise kasaya bir titreşim kutusu (eksitör) bağlanır. Kutunun içinde dişlilerle birbirine kenetlenmiş, ters yönde dönen iki mil vardır. Dengesiz ağırlıkların kuvvetleri bir yönde toplanır, öbür yönde birbirini sıfırlar ve kasa düz bir çizgide ileri geri sallanır. Bu hareket malzemeyi eğim olmadan yürütür; kasanın yüksekliği azaldığı için mobil tesislerde de tercih edilir.

Bazı küçük eleklerde kasanın yanlarına doğrudan iki titreşim motoru (vibromotor) takılır. Gövdesinde dengesiz ağırlık taşıyan bu özel motorlar HEM Motor'un 2026 kataloğunda yer almaz. Burada anlatılan, eleğin yanında ayrı kaidede duran ve titreşim milini ya da eksitörü süren standart trifaze motordur.

Motor neye güç harcar?

Elek motorunun gücünün büyük kısmı taşın kendisine değil, sallanan kütleye gider. Dengesiz ağırlıkları sabit hızda tutmak, büyük elek rulmanlarındaki sürtünmeyi yenmek ve yayların her salınımda tükettiği enerjiyi karşılamak gerekir. Bu yüzden elek bir kez hızına ulaştıktan sonra motor akımı oldukça düzdür; besleme artınca akım biraz yükselir ama kırıcıdaki gibi sert dalgalanmalar görülmez.

Akımı kalıcı biçimde artıran durumlar başkadır. Islak killi malzeme tellere yapışıp kasanın kütlesini büyütür, elek rulmanlarının gresi bozulunca sürtünme artar, kış sabahlarında koyulaşmış gres ilk dakikalarda motoru zorlar. Motor akımını düzenli kaydetmek, bu sorunları elek rulmanı ısınmadan önce gösterir.

Kalkış ve duruşta rezonans bölgesi

Dengesiz ağırlıkların atalet momenti büyüktür; elek birkaç saniyede değil, biraz daha uzun bir sürede tam hıza çıkar. Motor bu süre boyunca yüksek akım çeker, bu nedenle termik koruma ayarı ve kalkış yöntemi eleğin gerçek hızlanma süresine göre seçilmelidir. Yıldız-üçgen yol vermede kalkış momenti düşer; ağır bir elekte motorun yıldız konumunda yeterince hızlanıp hızlanmadığı ilk devreye almada ölçülmelidir. Yumuşak yol verici ya da frekans konvertörü daha kontrollü bir hızlanma sağlar.

Hızlanırken kasa, yay sisteminin doğal frekansına denk gelen düşük devirden geçer. Kalkışta bu geçiş hızlı olur. Duruşta ise elek kendi ataletiyle yavaşlarken bu bölgede daha uzun kalır ve kasa normalden çok daha geniş salınır; şaseye, oluklara ve bağlantılara en çok zarar veren an budur. Bazı üreticiler bu geçişi kısaltmak için konvertör üzerinden frenleme ya da mekanik bir fren öngörür. Konvertörlü elekte motoru uzun süre düşük frekansta bırakmamak gerekir.

Elek boş kalkmalı, besleme bandı ancak elek tam hıza çıktıktan sonra devreye girmelidir. Bu sıralama otomasyonun işidir ama motorun her sabah aşırı yükle kalkmasını önler.

Kayış, kasnak oranı ve dönüş yönü

Motor sallanan kasanın üzerine değil, yandaki sabit bir kaideye bağlanır. Motor kasnağından titreşim milinin kasnağına giden V-kayışlar, kasanın her salınımında biraz uzayıp kısalır; bu yüzden kayış hattı uzun tutulur ve kayış gerginliği salınımı taşıyacak biçimde ayarlanır. Bazı yatay eleklerde kayış yerine kardan mili kullanılır.

Titreşim sıklığını motor devri ile kasnak oranı birlikte belirler; eleğin genliği ve tel ömrü bu değere göre hesaplanmıştır. Motor değişirken kutup sayısı ve kasnak çapları eskisiyle aynı kalmalıdır. Taş eleklerinde 1500 d/d sınıfı motorlar yaygındır, bazı büyük eleklerde 1000 d/d sınıfı da görülür.

Eğimli elekte milin dönüş yönü, malzemenin elek üstünde ne kadar hızlı yürüdüğünü etkiler. Doğru yön makine üreticisinin dokümanında yazılıdır; yeni motor bağlandıktan sonra kısa bir deneme çalıştırmasıyla yön kontrol edilmeli, gerekirse iki faz yer değiştirilmelidir.

Motor genellikle ayaklı (B3) yapıdadır ve kayış gerdirmek için kızağa oturur. HEM, gövde büyüklüğüne göre ayaklı, flanşlı ve ayaklı-flanşlı yapılar ile dikey konumları sunar; kızak ya da kaide ölçüsü sipariş sırasında birlikte doğrulanır.

Tozlu ve ıslak eleme koşullarında motor

Kuru elemede elek, tesisin en çok toz kaldıran makinelerinden biridir. IP55 gövde içeriye zararlı toz girişini sınırlar; buna karşın gövde kanatçıklarında ve fan kapağında biriken toz soğutmayı azaltır, düzenli temizlik gerekir. Yaş elemede kasa üzerindeki püskürtme boruları su sisi oluşturur. Motor bu sisin doğrudan hedefinde olmamalı, mümkünse bir sac siperle korunmalıdır; basınçlı su jeti için standart IP55 motor tasarlanmamıştır.

Kasanın titreşimi çelik konstrüksiyon üzerinden kaideye de ulaşır. Ayak cıvatalarının sıkılığı, kablonun esnek bir hortum içinde ve gergin olmadan klemens kutusuna girmesi periyodik bakım listesine yazılmalıdır. Sık kalkış yapılan ya da konvertörle sürülen eleklerde PTC sargı sensörü, uzun süre duran yaş tesislerde yoğuşma ısıtıcısı sipariş seçeneği olarak istenebilir. Konvertörlü kullanımda motor uzun süre düşük devirde tam yükte kalacaksa harici fan, uzun kabloda dv/dt ya da sinüs filtresi gündeme gelir; ayrıntı inverter uyumlu motorlar sayfasındadır.

Örnek motorlar ve seçim tablosu

Orta büyüklükte çok katlı bir taş eleğinde sık görülen seçeneklerden 11 kW 160M-4 1465 d/d nominal devirde 71,7 Nm verir. Daha geniş bir kasada 15 kW 160L-4 (97,8 Nm) ve 18,5 kW 180M-4 (1470 d/d, 120,2 Nm) bakılabilecek modellerdir. Büyük yatay eleklerde 22 kW 180L-4 142,9 Nm sağlar.

Tablodaki modeller örnektir; kesin seçim eleğin yüküne, gerekli devre, montaj biçimine ve çalışma koşullarına göre yapılır.

Teklif için gereken bilgiler

Eleğin tipi (eğimli ya da yatay), markası ve kat sayısıyla birlikte mevcut motorun gücünü (kW), devrini (d/d), şebeke gerilimini, montaj şeklini, kasnak ya da kardan bağlantısını ve kaç adet motor istediğinizi yazın. Elek konvertörle çalışıyorsa ya da yaş eleme yapıyorsa bunu da belirtin. Makine üzerindeki eski motorun etiketi okunuyorsa motor etiketini gönder sayfasındaki gibi bir fotoğraf yeterlidir.

Güç ve gövde seçeneklerini güncel fiyatlarıyla satın al sayfasında, büyük gövdeleri pik döküm gövdeli modeller arasında bulabilirsiniz. WhatsApp ya da telefonla ulaşmak için iletişim sayfasını kullanın; stoktaki motorlar Türkiye'deki depodan sevk edilir.

Sık Sorulan Sorular

Elek dururken kasa neden çalışırken olduğundan fazla sallanıyor?

Elek yavaşlarken yay sisteminin doğal frekansından geçer ve bu bölgede genlik büyür. Durma süresi uzunsa üreticinin önerdiği frenleme yöntemi değerlendirilmeli, yaylar ve kasa bağlantıları kontrol edilmelidir.

Elek motoruna yıldız-üçgen yol verme uygun mu?

Birçok elekte kullanılır. Ancak yıldız konumunda kalkış momenti azaldığı için ağır bir kasada motor yeterince hızlanmadan üçgene geçebilir. İlk devreye almada akım ve hızlanma süresi ölçülmeli, yetersizse yumuşak yol verici ya da konvertör düşünülmelidir.

Kasnağı değiştirip eleği daha hızlı titreştirebilir miyim?

Önerilmez. Titreşim sıklığı ve genlik, kasanın ve rulmanların taşıyabileceği değere göre belirlenmiştir. Değişiklik gerekiyorsa yeni oranı makine üreticisi vermelidir.

Yeni motoru bağladıktan sonra neyi kontrol etmeliyim?

Dönüş yönünü, kayış gerginliğini ve kasnak hizasını kontrol edin; eleği boş çalıştırıp akımı not edin. Bu değer, sonraki bakımlarda karşılaştırma için iyi bir başlangıç noktasıdır.