Elektrik Motoru Rulmanı: Rulman Numarası, Değişim Zamanı ve Ses Belirtileri

Bir elektrik motorunda genellikle iki rulman bulunur: biri mil tarafındaki ön kapakta, diğeri fan tarafındaki arka kapakta. Rulman numarası birçok motorda etikette yazar; yazmıyorsa rulmanın dış bileziğinde veya sızdırmazlık kapağında okunur. Değişim zamanını takvimden çok belirtiler söyler: sesin karakteri değişmişse, rulman bölgesi gövdenin geri kalanından belirgin biçimde sıcaksa ya da titreşim artmışsa motor sökülmeden önce sebep aranmalıdır.

Ön rulman, arka rulman: hangisi nerede ve hangi yükü taşır?

Teknik dokümanlarda mil tarafı DE (drive end), fan tarafı NDE (non-drive end) diye kısaltılır. Mil tarafındaki rulman, kasnak, kaplin veya pinyon üzerinden gelen kuvvetin büyük kısmını karşılar; bu yüzden kayışlı tahriklerde ilk yıpranan genellikle odur. Fan tarafındaki rulman daha hafif çalışır ama rotorun eksenel konumunu korumakta görev alır. Birçok tasarımda bu tarafta bir dalgalı pul, rulmanı hafifçe ön yükleyerek boşluğu alır.

Rulmanlar, kapakların içine işlenmiş yuvalarda oturur. Sahada "tas kapağı" denen parça aslında bu rulman yuvasını taşıyan kapaktır. Dış bilezik yuvanın içinde dönmeye başlamışsa yuva parlar ve ovalleşir; böyle bir kapağa takılan yeni rulman da kısa sürede aynı akıbete uğrar. Değişim sırasında yuvanın çizik, parlak ya da bol olup olmadığına bakmak bu yüzden en az rulman kadar önemlidir.

Rulman numarası nasıl okunur?

Numarayı aramak için üç yer vardır: motor etiketi (bazı üreticiler ön ve arka rulmanı ayrı satırda yazar), rulmanın kendisi ve üreticinin kataloğu. HEM Motor'da rulman tipleri gövde büyüklüğü ve kutup sayısına göre mil tarafı ve fan tarafı için ayrı ayrı 2026 teknik ve ürün kataloğunda listelenir. Etiket silinmiş olsa bile IEC gövde numarası ve kutup sayısı, kataloğa bakmak için yeterli bir başlangıçtır.

Okumayı göstermek için "6205-2Z C3" gibi bir numarayı ele alalım. Bu yalnız bir örnektir, belirli bir modelin rulmanı değildir:

• 6: Tek sıralı sabit bilyalı rulman. Küçük ve orta güçteki motorlarda en sık rastlanan tiptir.
• 2: Ölçü serisi. Aynı iç çapta 62 ve 63 serisi rulmanlar bulunur; 63 serisi daha iri ve yük taşıma kapasitesi daha yüksektir. Mile ikisi de oturur ama yuvaya yalnız doğru seri girer.
• 05: İç çap kodu. Genel kural olarak 04 ve üzerindeki kodlar 5 ile çarpılarak milimetre cinsinden iç çap bulunur.
• 2Z veya 2RS: İki yanı kapalı rulman. Z metal kapağı, RS kauçuk contayı anlatır. Bu rulmanlar fabrikada greslenmiştir, dışarıdan gres almaz.
• C3: Normalden geniş iç boşluk. Isınarak çalışan motor rulmanlarında yaygındır; C3 yazan rulmanın yerine boşluk eki olmayan bir rulman takmak ısınma ve ses sorununa yol açabilir.

En sık yapılan hata, ekleri atlayıp yalnız dört haneli numarayı söylemektir. "6205" diye istenen bir parça açık tip, farklı contalı ya da farklı boşluklu çıkabilir. Siparişte numarayı bütün ekleriyle, harfi harfine yazın.

Ses, ısı ve titreşim: rulman ne zaman değişmeli?

Rulman ömrü saatle değil; yük, devir, sıcaklık ve yağlamanın durumuyla tükenir. Aynı rulman sakin çalışan bir pompada yıllarca giderken gergin kayışlı bir fanda çok daha erken yorulabilir. Bu nedenle değişim kararı belirtilere dayanır. Kulak, el ve basit bir temassız termometre ilk teşhis için çoğu zaman yeterlidir.

Sesin kaynağını ayırmak için basit bir yöntem vardır: Motor dönerken enerjisini kesin ve yavaşlarken dinleyin. Ses enerji kesildiği anda kayboluyorsa kaynak büyük olasılıkla elektrikseldir; faz dengesizliği veya manyetik gürültü düşünülür. Motor boşta serbest dönerken ses sürüyorsa kaynak mekaniktir: rulman, fan ya da bağlı makine. Ardından motoru yükten ayırıp mili elle çevirin; pürüzlü, takılan ya da boşluklu bir his rulmanı işaret eder.

Frekans konvertörüyle sürülen motorlarda bilezik yüzeyinde düzenli çizgiler bırakan elektriksel aşınma da görülebilir. Bu durumda yalnız rulmanı yenilemek kalıcı çözüm olmaz; kablo, ekran ve topraklama düzeni de incelenmelidir.

Kayış gerginliği ve eksenel yükün etkisi

Kayışlı tahrikte mil tarafı rulmanının en büyük düşmanı aşırı gerginliktir. Kayış kaymasın diye gerdirme cıvatasını sonuna kadar sıkmak, rulmana sürekli bir yan kuvvet bindirir. Kasnağın mil ucuna doğru kaydırılarak takılması bu kuvvetin kolunu uzatır ve rulmanın gördüğü yükü artırır. Kasnak mil omzuna olabildiğince yakın oturmalı, kayış da üreticisinin önerdiği gerginlikte tutulmalıdır.

Eksenel yük, mile boyuna doğru gelen kuvvettir. Helisel dişliler, bazı pompa çarkları ve dikey montajda rotorun kendi ağırlığı bu kuvveti doğurur. Sabit bilyalı rulman sınırlı eksenel yük taşır; makine mile belirgin bir itme veya çekme uyguluyorsa bu bilgi siparişte bildirilmelidir. Kaplinli tahrikte iki milin aynı eksende olmaması da hem radyal hem eksenel zorlanma yaratır. Rulman değişiminden sonra hizayı ölçerek bağlamak, yeni rulmanın ne kadar yaşayacağını doğrudan belirler.

Gresörlü motorlarda yağlama aralığı nereden öğrenilir?

İki yanı kapalı rulmanlı motorlar ömür boyu yağlı kabul edilir; rulman yorulduğunda değiştirilir. Rulman kapağında gres nipeli bulunan büyük gövdeli motorlarda ise yağlama aralığı ve her seferinde verilecek gres miktarı motor etiketinde, ayrı bir yağlama plakasında veya katalogda yazar. Bu değerleri göz kararı değiştirmeyin; eksik gres rulmanı kurutur, fazla gres ise yuvayı doldurup çalkalanarak ısı üretir.

• Yağlama tarihini ve miktarını motorun yanındaki bir bakım kartına not edin; aralık ancak böyle takip edilir.
• Gres tipini değiştirmeniz gerekiyorsa eski gresi temizletin; birbirine uymayan gresler karıştığında kıvamı bozulabilir.
• Eski gresin çıkacağı tahliye ağzı varsa tıkalı olmadığından emin olun.
• Çalışan makine üzerinde yağlama yapılacaksa bunu yalnız iş güvenliği kurallarına ve üreticinin talimatına uygun biçimde yapın.

Uzun süre rafta bekleyen yedek motorlarda gresin ve rulmanın durumu ayrıca önem taşır; bu konuyu yedek motoru rafta bekletme yazımızda ele aldık.

Rulman değişiminde dikkat edilecekler

• Çektirmeyle sökün: Çektirmenin ayakları mile sıkı oturan iç bileziğe basmalıdır. Rulmanı dış bilezikten zorlamak veya çekiçle vurmak mili ve yuvayı bozabilir.
• Isıtarak takın: Yeni rulman indüksiyon ısıtıcıyla genleştirilip mile kendiliğinden kayarak oturtulur. Açık alev gresi ve contayı bozar. Soğuk takmak zorunluysa kuvvet uygun bir boruyla yalnız iç bileziğe verilmelidir.
• Yuvayı ve mili kontrol edin: Kapaktaki yuva aşınmış ya da milin rulman oturma yüzeyi çizilmişse yeni rulman boşluklu kalır. Bu durumda önce kapak veya mil onarımı gerekir.
• Dalgalı pulu ve keçeyi unutmayın: Fan tarafındaki pul yerine konmazsa rotor eksenel olarak oynar; sertleşmiş keçe toza ve neme kapı açar.
• Sargıyı ölçün: Rulman dağılıp rotor statora sürtmüşse sargı da zarar görmüş olabilir. İzolasyon direnci ölçülmeden motor yeniden enerjilenmemelidir.

Rulman mı değişmeli, motor mu?

Yalnız rulmanı yıpranmış, sargısı sağlam bir motorda rulman değişimi çoğu zaman mantıklı bir onarımdır. Rotor statora sürtmüş, sargı aşırı ısınmadan etkilenmiş ya da kapak yuvaları ovalleşmişse onarım bedeli ve duruş süresi yeni motora yaklaşır. Böyle bir durumda aynı güç, devir ve gövdede yeni bir motora geçmek değerlendirilebilir. Uygun HEM Motor modellerini ve güncel fiyatları inceleyin.

Farklı güç kademelerinden örnek modeller (trifaze, pik döküm gövde, IP55, F sınıfı yalıtım, 50 Hz; güncel fiyat ürün sayfasında):

• 3 kW, 4 kutup, 1450 d/d, IEC 100L gövde – 100L2-4: 230/400 V (Δ/Y), 400 V'ta anma akımı 6,02 A.
• 11 kW, 4 kutup, 1465 d/d, IEC 160M gövde – 160M-4: 400/690 V (Δ/Y), 400 V'ta anma akımı 20,4 A.
• 30 kW, 4 kutup, 1475 d/d, IEC 200L gövde – 200L-4: 400/690 V (Δ/Y), nominal tork 194,2 Nm.

Serinin tamamını pik döküm gövdeli modeller sayfasında görebilirsiniz.

Sonuç: Rulmanı yoran şartları da düzeltin

Rulman arızası çoğu zaman rulmanın kendisinden değil, onu yoran şartlardan doğar: fazla kayış gerginliği, hizasız kaplin, yanlış miktarda gres ya da eki eksik alınmış bir parça. Numarayı eksiksiz okuyun, sesi ve sıcaklığı düzenli izleyin, değişimi doğru aletle yapın. Motoru yenileyecekseniz güç, devir, montaj şekli, gerilim ve kullanım alanı bilgisini; mümkünse etiket fotoğrafını hazır tutun.

Uygun modelleri ve güncel fiyatları mağazada inceleyin. Mevcut motorunuzun etiket fotoğrafını, devrini ve montaj bilgilerini etiket gönderme sayfasından iletin; uygun model için teklif isteyin.

Sık Sorulan Sorular

Rulman numarası etikette yoksa nereden bulunur?

Rulmanın dış bileziğinde veya kapağında baskılı bir numara bulunur. Okunamıyorsa IEC gövde numarası ve kutup sayısıyla üreticinin kataloğundaki rulman tablosuna bakılır.

2Z ve 2RS rulman birbirinin yerine kullanılabilir mi?

İkisinin ölçüleri aynıdır; fark sızdırmazlık yapısındadır. Kauçuk contalı 2RS tozu daha iyi tutar ama daha fazla sürtünür; yüksek devirli motorlarda motor üreticisinin belirttiği tipte kalmak daha doğrudur.

Rulmanından ses gelen motor çalışmaya devam edebilir mi?

Hafif ve sabit bir ses kısa süre izlenebilir. Sesin artması ya da tıkırtıya dönüşmesi rulmanın dağılmaya yaklaştığını gösterir; dağılan rulman rotoru statora sürtüp sargıya da zarar verebileceği için değişimi planlı bir duruşa almak daha az masraflıdır.

Ön ve arka rulman birlikte mi değiştirilmeli?

Motor zaten söküldüğü için iki rulmanı birlikte yenilemek yaygın bir uygulamadır. Biri yıprandıysa diğeri de benzer çalışma süresini doldurmuştur ve kısa süre sonra ikinci bir duruş gerekmesi önlenir.