Elektrik Motoru ve Pano Birlikte: Koruma Donanımlarını Siparişte Doğru Tanımlamak

Devreye alma sabahı klemens kutusunu açan elektrikçi, üç güç ucunun yanında iki ince kablo daha görür: sargıya gömülü PTC sensörlerinin uçları. Panoda ise bu uçların bağlanacağı bir termistör rölesi yoktur. Ya kablolar boşta bırakılır ve motor sıcaklık koruması olmadan çalışmaya başlar ya da iş bir hafta ertelenir. Tersini de sık görürüz: pano PTC girişli röleyle kurulmuş, motor ise sensörsüz gelmiştir ve rölenin girişine köprü atılır.

İki durumun ortak noktası, motorun ve panonun ayrı ayrı, birbirinden habersiz sipariş edilmesidir. Koruma, motorun içindeki parçalarla panodaki cihazların birlikte çalıştığı bir zincirdir; siparişte de öyle ele alınmalıdır.

Koruma zincirinin iki yarısı

Bir asenkron motorun korunmasında görev alan elemanları iki gruba ayırmak işi kolaylaştırır:

• Motorun içinde veya üzerinde olanlar: sargı sıcaklık sensörü (PTC ya da PT100), yoğuşma ısıtıcısı, klemens kutusundaki yardımcı uçlar, kablo giriş delikleri ve sürücüyle çalışan büyük gövdelerde izoleli rulman ya da mil topraklaması. Bunlar motor üretilirken ya da sevk edilmeden önce eklenir; sahada sonradan eklemek ya zordur ya da imkânsızdır.
• Panoda olanlar: kısa devre koruması (sigorta veya motor koruma şalteri), aşırı yük koruması (termik röle ya da elektronik röle), faz kaybı ve faz sırası izleme, sensörün bağlandığı değerlendirme rölesi, ısıtıcıyı süren kontak ve yol verme cihazının kendisi.

Birinci grup motor siparişine, ikinci grup pano siparişine yazılır. Sorun, iki siparişin çoğu zaman farklı kişilerin masasından çıkmasıdır. Cihazların hangi arızada devreye girdiğini termik röle, sigorta ve MPCB görev paylaşımını anlattığımız yazıda ayrıntılı işledik; burada konu, iki yarının birbirine uymasıdır.

Motor siparişine eklenecek koruma kalemleri

Sargı sıcaklık sensörü

Akıma bakan cihazlar, motorun ısınmasını dolaylı yoldan tahmin eder. Tıkanmış fan kapağı, yüksek ortam sıcaklığı ya da sürücüyle düşük devirde uzun çalışma gibi durumlarda akım normal görünürken sargı ısınabilir. Bu nedenle sürücülü, sık kalkışlı ya da sıcak ortamdaki motorlarda sensör istemek mantıklıdır. HEM Motor üç fazlı serilerinde PTC ve PT100 sipariş aşamasında seçilebilen opsiyonlardır. Hangisinin seçileceği panodaki değerlendirme cihazını da belirler: PTC eşikte açan bir röleye, PT100 ise sıcaklığı sürekli okuyan bir girişe bağlanır. Sensör tipleri ve ayar değerleri için PT100 ve PTC termistör yazımıza bakabilirsiniz.

Yoğuşma ısıtıcısı

Uzun süre duran, dış ortamda ya da gece-gündüz sıcaklık farkının büyük olduğu yerlerde çalışan motorlarda gövde içinde nem yoğuşur. Isıtıcı motor dururken enerjilenir, motor çalışırken kesilir. Bu yüzden panoda ayrı bir besleme ve ana kontaktörün yardımcı kontağıyla kurulan bir kilitleme gerekir. Isıtıcı motorla birlikte istenmiş ama panoda beslemesi düşünülmemişse sahada işe yaramaz.

Kablo girişi ve klemens kutusu

Sensör ve ısıtıcı eklendiğinde klemens kutusuna güç kablosu dışında bir ya da iki kablo daha girer. Gövdeye göre giriş sayısı değişir: örneğin H160–180 gövdelerde 2×M40×1,5, H112–132 gövdelerde 2×M32×1,5 giriş bulunur. Sensör kablosunun güç kablosuyla aynı rakordan geçirilmemesi gerektiği için giriş sayısı ve klemens kutusunun yönü sipariş sırasında konuşulmalıdır.

Sürücüyle çalışacak büyük gövdeler

Frekans konvertörüyle beslenen büyük gövdeli motorlarda rulman akımlarına karşı izoleli rulman veya mil topraklaması gerekebilir; uzun kablolu tesisatta ise sürücü çıkışına dv/dt ya da sinüs filtresi eklenir. Bunlar koruma zincirinin gözden kaçan halkalarıdır ve ikisinin de karşılığı hem motorda hem panoda bulunur. Kablo boyu meselesini sürücü–motor kablo mesafesi yazısında ayrıca ele aldık.

Yol verme yöntemine göre panodaki tipik paket

Panoda hangi cihazların bulunacağını en çok yol verme şekli belirler. Aşağıdaki listeler kesin bir reçete değil, siparişte eksik kalemi fark etmek için bir karşılaştırma zeminidir:

• Direkt yol verme (DOL): motor koruma şalteri ya da sigorta + kontaktör + termik röle; motorda sensör varsa termistör rölesi. Küçük güçlerde en sade paket budur, ancak kalkış akımı yüksektir.
• Yıldız-üçgen: üç kontaktör, zaman rölesi ve termik röle. Termik röle genellikle ana kontaktör hattına bağlandığı için ayar değeri etiket akımının yaklaşık 0,58 katıdır. Motorun 400 V'ta üçgen çalışacak şekilde sarılmış olması gerekir; bu bilgi motor siparişinde yer almazsa pano kullanılamaz.
• Soft starter: cihazın kendi elektronik aşırı yük koruması çoğu zaman termik rölenin yerini alır; baypas kontaktörü, kalkış süresi ve saatlik kalkış sayısı cihaz seçiminde belirleyicidir.
• Frekans konvertörü: sürücü motor akımını izler, ancak düşük devirde uzun çalışan motorda sargı sıcaklığını ölçmez. Bu yüzden sürücünün PTC girişi kullanılacaksa motor sensörlü sipariş edilmelidir.

Birden fazla fonksiyonu tek cihazda toplayan elektronik koruma rölesi kullanılacaksa hangi fonksiyonların açılacağını koruma rölesi fonksiyonları yazısından izleyebilirsiniz.

Pano imalatçısına iletilecek veri sayfası

Pano tarafının doğru kurulması için motorun kataloğu değil, o motora özgü bilgiler gerekir. Tek sayfalık bir liste yeterlidir:

1. Anma gücü, anma akımı ve bağlantı şekliyle birlikte etiket gerilimi (230/400 V ya da 400/690 V).
2. Yol verme yöntemi ve yükün kalkış karakteri: pompa gibi hafif mi, dolu konveyör gibi ağır mı?
3. Saatte kaç kez durup kalkacağı.
4. Motordaki opsiyonlar: sensör tipi ve adedi, ısıtıcının gerilimi ve gücü.
5. Ortam sıcaklığı ve rakım. Katalog değerleri −15 °C ile +40 °C ve 1000 m'ye kadar geçerlidir; üzeri güç düşürme gerektirebilir.
6. Motor ile pano arasındaki kablo uzunluğu, sürücülü sistemde özellikle önemlidir.

Bu listeyi motor teklifini istediğiniz anda hazırlamak, iki tedarikçinin aynı motoru konuşmasını sağlar. Motor tarafında gözden kaçan genel noktalar için motor alırken dikkat edilecekler yazısı tamamlayıcı olacaktır.

Sahada en çok eksik çıkanlar

Büyük cihazlar nadiren unutulur; devreye almayı durduran genellikle küçük parçalardır:

• Termistör rölesinin yardımcı besleme gerilimi panodaki kumanda gerilimiyle uyuşmaz.
• Sensör kablosu ekransız alınmıştır ve güç kablosuyla aynı kanaldan çekildiği için röle nedensiz açar.
• Isıtıcı beslemesi için panoda ayrı bir sigorta ve kontak ayrılmamıştır.
• Klemens kutusundaki rakor sayısı yetmez, ikinci kablo için delik açılmaya çalışılır ve koruma sınıfı bozulur.
• Termik rölenin ayar aralığı, motorun etiket akımını kapsamaz.

Sonuç

Koruma donanımını motordan ayrı bir satın alma kalemi gibi düşünmek, zincirin iki ucunun uyuşmamasına yol açar. Motora eklenecek sensör, ısıtıcı ve kablo girişi ile panodaki röle, besleme ve yol verme cihazı aynı veri sayfasından beslenmelidir. Üç fazlı elektrik motorlarımızda sensör ve ısıtıcı opsiyonlarını sipariş aşamasında belirtebilirsiniz; uygulamanıza uygun konfigürasyonu netleştirmek için teknik ekibimizle iletişime geçebilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

PTC sensör sonradan motora eklenebilir mi?

Sensörler sargının içine, sargı sıcaklığını doğrudan algılayacak şekilde yerleştirilir. Çalışan bir motora sonradan eklemek genellikle ancak sargı yenilenirken mümkündür, bu yüzden ihtiyaç varsa sipariş aşamasında istemek gerekir.

Frekans konvertörü varken ayrıca termik röleye gerek var mı?

Çoğu sürücü motor akımına göre aşırı yük koruması yapar ve tek motorlu uygulamada ayrı termik röleye gerek bırakmaz. Ancak düşük devirde soğutmanın zayıfladığı durumu akım üzerinden göremez; bu nedenle sargı sensörü ve sürücünün sensör girişi birlikte düşünülmelidir.

Yoğuşma ısıtıcısı her motor için gerekli midir?

Kuru, sıcaklığı sabit kapalı alanlarda sürekli çalışan motorlarda genellikle gerekmez. Uzun süre duran yedek motorlarda, dış ortamda ve nemli tesislerde ise sargının nem almasını önlemenin pratik bir yoludur.

Motor siparişinde pano bilgisi vermek neden önemli?

Bağlantı şekli, sensör tipi ve kablo girişi gibi kararlar panodaki cihazlara göre verilir. Bu bilgi baştan paylaşılırsa motor, mevcut ya da yeni kurulacak panoya ek bir değişiklik gerekmeden bağlanabilir.

Koruma elemanlarını seçerken kullanacağınız anma ve kalkış akımları: Elektrik Motoru Akım Tablosu.