Elektrik Motoru Alırken Dikkat Edilecekler: Yanlış Siparişe Yol Açan Durumlar

Bir motor siparişinin yanlış gittiği çoğu zaman motor atölyeye indirildiğinde anlaşılır: flanş delikleri makinedeki deliklerle çakışmaz, mil kaplinden kalın çıkar ya da motor çalışır ama panodaki yıldız-üçgen yol verici kullanılamaz. Bu durumların neredeyse hiçbirinde motorda bir kusur yoktur. Eksik kalan şey, siparişi verirken aktarılan bilgidir.

Bu yazıda, sahada en sık karşılaştığımız yanlış sipariş durumlarını tek tek ele alıyoruz: neden ortaya çıktıklarını, hangi belirtiyle fark edildiklerini ve sipariş öncesinde nasıl yakalanabileceklerini.

Yalnızca kW söylemek neden yetmez?

"7,5 kW motor lazım" cümlesi eksik bir tariftir, çünkü aynı güç farklı devirlerde çok farklı bir tork anlamına gelir. Mil momenti yaklaşık olarak 9550 × kW / devir ile hesaplanır. 5,5 kW'lık bir motor 1500 d/d'de yaklaşık 35 Nm verirken, aynı güç 1000 d/d'de yaklaşık 52 Nm'ye karşılık gelir. Kasnak oranı ya da redüktör bu farka göre hesaplandıysa, yanlış devirdeki motor makineyi ya hızlandırır ya da yükü kaldıramaz.

Devir, kutup sayısıyla belirlenir. 50 Hz şebekede 2 kutuplu motor yaklaşık 3000, 4 kutuplu yaklaşık 1500, 6 kutuplu yaklaşık 1000, 8 kutuplu yaklaşık 750 d/d ile döner. Etikette ise bu yuvarlak değerin biraz altında bir sayı görürsünüz; asenkron motorun doğası gereği yük altındaki devir senkron devrin gerisinde kalır. Etiketinde 1500'ün biraz altında bir değer yazan motor 4 kutupludur.

Gerilim satırı: 230/400 V ile 400/690 V aynı şey değil

Motor etiketindeki çift gerilim, sargının yıldız ve üçgen bağlantıdaki çalışma gerilimini gösterir. 400 V'luk bir şebekede 230/400 V etiketli motor yıldız, 400/690 V etiketli motor ise üçgen bağlanarak çalışır.

Fark şurada ortaya çıkar: yıldız-üçgen yol vermede motor önce yıldızda kalkar, sonra üçgende çalışmaya devam eder. Bu yöntem ancak motor 400 V'ta üçgen çalışacak şekilde sarılmışsa, yani 400/690 V ise mümkündür. Panosu yıldız-üçgen olarak kurulmuş bir tesise 230/400 V'luk motor gönderilirse motor sağlamdır ama mevcut panoyla doğru şekilde yol alamaz. Genel bir eğilim olarak küçük güçler 230/400 V, büyük güçler 400/690 V sargıyla gelir; kesin bilgi her zaman etikettedir. Bağlantı tarafını yıldız-üçgen bağlantı şeması yazımızda ayrıntılı anlattık.

Motor makineye oturmuyorsa: montaj şekli, flanş ve mil

Güç ve devir doğru olsa bile motorun makineye mekanik olarak bağlanması ayrı bir konudur. Ayaklı (B3), büyük flanşlı (B5), küçük flanşlı (B14) ve ayak-flanş birleşik (B35, B34) montajlar aynı elektriksel motorun farklı bağlantı biçimleridir; dikey çalışacak motorlarda ise V1, V5 gibi konumlar devreye girer.

En sık karıştırılan ikili B5 ile B14'tür. İkisi de flanşlıdır, ancak B5'te flanş delikleri boştur ve cıvata flanştan geçer; B14'te delikler dişlidir ve flanş çapı daha küçüktür. Redüktöre ya da pompaya doğrudan bağlanan motorlarda bu fark, montajın hiç yapılamaması anlamına gelir. Konuyu B5 ile B14 karşılaştırmasında ayrıca inceledik.

Mil çapı ve kama ölçüsü IEC gövde numarasına bağlıdır. Gövde numarası da mil ekseninin tabandan yüksekliğini (mm) gösterir: 132 gövdeli bir motorun mil ekseni tabandan 132 mm yukarıdadır. Eski motoru değiştirirken gövde numarasını bilmek, ayak delikleri ve mil ölçüsünün tutup tutmayacağını baştan gösterir. Montaj seçeneklerinin tamamını montaj tipleri sayfasında görebilirsiniz.

Çalışma ortamını tarif etmemek

Standart üç fazlı motorlar IP55 koruma, F sınıfı yalıtım ve −15 °C ile +40 °C arası ortam sıcaklığı esas alınarak tasarlanır. Kurulum yeri 1000 m'nin üzerindeyse ya da ortam sıcaklığı 40 °C'yi aşıyorsa motor aynı gücü aynı güvenlikle veremez; ya bir üst güç seçilir ya da sipariş buna göre düzenlenir.

Aynı durum koruma sınıfı için de geçerlidir. Basınçlı suyla yıkanan bir gıda hattı, sürekli toz alan bir kırma tesisi ya da deniz kenarındaki bir pompa istasyonu, IP55'in yeterli olup olmayacağını ayrıca değerlendirmeyi gerektirir. IP56 ve IP65 gibi seçenekler ile H sınıfı yalıtım bu tür durumlar içindir. Sıcak ve tozlu ortamlar için yalıtım sınıfı ve gövde seçimi yazısı daha fazla ayrıntı veriyor.

Motor sürücüyle çalışacaksa bunu baştan söyleyin

Üç fazlı motorlar frekans konvertörüyle (inverter) hız kontrolüne uygundur, ancak sipariş sırasında bunun bilinmesi birkaç kararı değiştirir:

• Motor, milindeki kendi fanıyla soğur. Düşük devirde uzun süre tam torkla çalışacaksa fan yetersiz kalabilir ve harici (cebri) fan gerekebilir.
• Sürücü ile motor arasındaki kablo uzunsa dv/dt ya da sinüs filtresi değerlendirilmelidir.
• Büyük gövdelerde yatak akımlarına karşı izoleli rulman veya mil topraklaması gerekebilir.

Pompa ve fan gibi değişken torklu yüklerle konveyör gibi sabit torklu yükler sürücüyle çok farklı davranır. Bu ayrımı sabit ve değişken tork yazısında açıkladık.

Verim sınıfını fiyatla birlikte değerlendirmek

IE3, IE4 ve IE5, IEC 60034-30-1 standardındaki verim kademeleridir. Fark ilk bakışta küçük görünür: 7,5 kW, 4 kutuplu bir motor için verim sınırı IE3'te %90,4, IE4'te %92,6, IE5'te %94,0'tır. Ancak bu yüzdeler, motorun ömrü boyunca harcadığı elektrikte karşılık bulur. Yılda birkaç yüz saat çalışan bir yedek pompada IE3 çoğu zaman yeterlidir; üç vardiya dönen bir fan ya da kompresör motorunda ise daha yüksek sınıfın ek maliyeti çalışma saatine ve elektrik fiyatına bağlı olarak kısa sürede geri dönebilir. Kararı yalnızca etiket fiyatına bakarak vermek, bu hesabı dışarıda bırakır.

Gözden kaçan küçük ayrıntılar

Bazı bilgiler motorun çalışmasını etkilemez ama montajı ya da devreye almayı zorlaştırır:

• Klemens kutusunun yönü: Kablo panoya göre sağdan mı soldan mı gelecek? Dar bir şasede ters yöndeki klemens kutusu kablonun bükülmesine neden olur. Ayrıntılar klemens kutusu yönü yazısında.
• Sargı sıcaklık sensörü: Koruma planında PTC ya da PT100 varsa bu, motorla birlikte istenmelidir; sonradan eklemek pratik değildir.
• Gövde malzemesi: Titreşimli ve darbeli yüklerde pik döküm gövde tercih edilir; alüminyum gövde seçili küçük güçlerde alternatif olarak sunulur.

Siparişten önce eldeki bilgiyi toparlamak

Mevcut bir motoru değiştiriyorsanız, en güvenilir kaynak eski motorun etiketidir. Okunaklı bir etiket fotoğrafı güç, devir, gerilim, frekans, gövde ve montaj bilgisinin büyük bölümünü tek seferde verir. Farklı markadan bir motorun yerine eşdeğer arıyorsanız eşdeğer motor seçimi yazımız hangi ölçülerin mutlaka tutması gerektiğini gösteriyor.

Sıfırdan bir makine için motor seçiyorsanız işi ihtiyaç tespitinden başlatmak gerekir; bunun için adım adım seçim rehberini kullanabilirsiniz. Her iki durumda da siparişte şu bilgilerin yazılı olması yanlış teslimat riskini büyük ölçüde ortadan kaldırır: güç, devir ya da kutup sayısı, gerilim ve frekans, montaj şekli, gövde numarası veya mil ölçüsü, verim sınıfı, çalışma ortamı ve motorun sürücüyle çalışıp çalışmayacağı.

Sonuç

Yanlış motor siparişi genellikle tek bir büyük hatadan değil, "nasılsa standarttır" diye atlanan küçük bir bilgiden doğar. Devir, etiket gerilimi, montaj şekli ve çalışma ortamı sipariş anında netleşirse, motor ilk seferde makineye oturur. Üç fazlı motor seçeneklerini 3 fazlı elektrik motorları sayfasında inceleyebilir, eski motorunuzun etiket fotoğrafını bize iletirseniz uygun karşılığını birlikte belirleyebiliriz.

Sıkça Sorulan Sorular

Eski motorun etiketi okunmuyorsa ne yapmalıyım?

Mil çapını, mil ekseninin tabandan yüksekliğini, ayak delikleri arasındaki mesafeyi ve varsa flanş çapı ile delik dağılımını ölçün. Mil yüksekliği gövde numarasını verir; bu ölçüler ve makinenin çalışma devriyle eşdeğer motor büyük ölçüde belirlenebilir. Güç konusunda emin değilseniz makinenin çektiği akımı ölçmek de yol gösterir.

Aynı güçte ama farklı devirde bir motor takarsam ne olur?

Makinenin hızı ve motorun verdiği tork değişir. Daha yüksek devirli motor makineyi hızlandırır ve daha düşük tork verir; daha düşük devirli motor ise makineyi yavaşlatır. Kasnak ya da redüktörle telafi etmek mümkün olsa da bu, tahrik düzeninin yeniden hesaplanmasını gerektirir.

400 V şebekede 230/400 V etiketli motor kullanılabilir mi?

Evet, motor yıldız bağlanarak çalıştırılır. Ancak bu motora yıldız-üçgen yol verilemez; yol verme yöntemi olarak doğrudan kalkış, soft starter veya sürücü kullanılmalıdır.

IP55 motor açık alanda kullanılabilir mi?

IP55, toza ve her yönden gelen su jetlerine karşı koruma sağlar ve birçok açık alan uygulamasında yeterlidir. Motor doğrudan yağmura, güneşe veya basınçlı yıkamaya maruz kalacaksa kurulum şekli ve daha yüksek koruma sınıfı ayrıca değerlendirilmelidir.

Yanlış siparişi önlemenin en kısa yolu eski motorun etiketini göndermektir: Motor etiketinden muadil bulma. Gövde ölçüsü uyumu için IEC gövde – güç tablosu.