Sulama Santrifüj Pompasında 1500 ve 3000 Devir Elektrik Motoru Seçimi

Sulama sezonunda santrifüj pompanın motoru arızalandığında ilk akla gelen soru genellikle "kaç kW ve kaç devir?" olur. Güç etikette yazar, ama devir konusunda kafa karışıklığı sık yaşanır: kimi çiftçi daha hızlı motorun daha çok su basacağını düşünür, kimi de elinde hazır bulunan farklı devirli bir motoru pompaya bağlamayı dener. Santrifüj pompada devir, pompanın tasarımına bağlı bir değerdir ve keyfe göre değiştirilmez. Bu yazıda 1500 ve 3000 d/d motor arasındaki farkı sulama pompası açısından ele alıyor, karar için hangi bilgilerin toplanması gerektiğini sırasıyla anlatıyoruz.

Pompa devri neden motora göre değil, çarka göre belirlenir?

Santrifüj pompanın çarkı, belirli bir dönme hızında belirli bir debi ve basma yüksekliği verecek şekilde hesaplanır. Pompa üreticisinin kataloğunda ya da pompa etiketinde yazan devir bu yüzden bir öneri değil, eğrinin dayandığı çalışma noktasıdır. Motor seçerken yapılacak iş, pompanın istediği devre en yakın senkron devirdeki motoru bulmaktır: etiketinde yaklaşık 2900 d/d yazan pompa için 2 kutuplu (3000 d/d senkron) motor, yaklaşık 1450 d/d yazan pompa için 4 kutuplu (1500 d/d senkron) motor kullanılır.

Devri değiştirmenin etkisi doğrusal değildir. Pompa benzerlik kurallarına göre debi devirle doğru orantılı artar, basma yüksekliği devrin karesiyle, pompanın çektiği güç ise devrin küpüyle büyür. Kabaca söylersek 1450 d/d için tasarlanmış bir pompayı 2900 d/d ile döndürmek basma yüksekliğini dört katına, gücü sekiz katına çıkarmaya çalışmak demektir. Böyle bir motor ya ilk dakikalarda aşırı akımla devreden çıkar ya da pompa gövdesi, salmastra ve boru hattı tasarım sınırının çok üstünde zorlanır. Tersine, 3000 d/d pompaya 1500 d/d motor bağlamak ise suyu tarlaya ulaştıramayacak kadar düşük bir basınç verir.

1500 ve 3000 d/d motorun sulama sahasındaki farkları

Devir pompaya göre belirlendikten sonra iki seçeneğin sahada getirdiği farkları bilmek, pompa seçiminin henüz yapılmadığı yeni projelerde de işe yarar. Aşağıdaki karşılaştırma genel eğilimleri anlatır; pompa üreticisinin değerleri her zaman önce gelir.

Kanal, gölet veya açık depodan emiş yapan sulama pompalarında emme yüksekliği ve suyun içindeki kum, devir kararını sıklıkla 1500 d/d yönüne iter. Yüksek basınçlı damla ve yağmurlama hatlarını besleyen, temiz su ile çalışan kompakt pompalarda ise 3000 d/d yaygındır. Karar pompa seçimiyle birlikte verilir; motor, verilen kararın sonucudur.

Motor etiketinde görülen devir ve pompa uyumu

Senkron devir ile etiketteki nominal devir aynı değildir. Asenkron motor yük altında senkron devrin biraz gerisinde döner; bu kayma doğaldır. HEM Motor'un 11 kW 4 kutuplu pik döküm modelinin etiketinde 1465 d/d, 11 kW 2 kutuplu modelinde ise 2945 d/d yazar. Pompa kataloğundaki 1450 veya 2900 d/d değerleri de bu nominal devirleri kasteder, dolayısıyla küçük farklar uyumsuzluk sayılmaz.

Gücü belirlerken pompa üreticisinin verdiği motor gücü ve mevcut motorun etiket değeri esas alınır. Pompanın eğrisinde, çalışma noktasının sağına kayıldığında (örneğin hat boşken ilk dolum anında ya da bir vana tam açıkken) çekilen güç artar. Pompa üreticileri motor gücünü bu durumu da hesaba katarak verir; sahada daha küçük bir motorla yetinmek, sezonun en sıcak günlerinde termik açmalarına yol açabilir. Etiketi okunmayan eski bir motor için tahmin yerine pompa etiketindeki model ve çark çapı bilgisiyle ilerlemek daha güvenlidir.

Montaj ve kaplin: blok pompa mı, ayrı kaideli pompa mı?

Sulama pompaları iki temel düzende kurulur. Ayrı kaideli (kaplinli) düzende pompa ve motor ortak bir şase üzerinde durur, aralarında esnek kaplin bulunur; motor B3 ayaklı olarak bağlanır. Bu düzende motor değişiminde mil yüksekliği ve ayak delik aralığı belirleyicidir; IEC gövde kodu aynı kalırsa şaseye dokunmadan değişim beklenir. Monoblok düzende ise pompa gövdesi doğrudan motor flanşına oturur ve çark çoğu zaman motor miline takılır. Bu düzende flanş ölçüsü ve mil çıkışı pompaya birebir uymalıdır; standart bir motorun her monoblok pompaya doğrudan oturduğu varsayılmamalıdır.

Aynı güçteki 2 ve 4 kutuplu modellerin IEC gövdesi bazen aynı, bazen farklıdır. 11 kW'ta iki model de 160M gövdededir; 18,5 kW'ta ise 2 kutuplu model 160L, 4 kutuplu model 180M gövdededir. Gövde kodu aynı olsa bile mil ve rulman ölçüsünün aynı olduğu kabul edilmemeli, kontrol gövdeye göre 2D teknik çizimlerden yapılmalıdır. Montaj şekilleri gövdeye göre sunulur ve flanş ölçüsü siparişte teyit edilir; ayrıntı montaj şekilleri sorusunda yer alır.

Örnek modeller: 11 ve 18,5 kW'ta iki devir

Tarla sulamasında sık görülen iki güçte HEM Motor'un pik döküm gövdeli modelleri şöyledir. Tüm modeller IP55 koruma, F sınıfı yalıtım ve 400/690 V (Δ/Y), 50 Hz beslemelidir; 400 V şebekede üçgen bağlanır.

• 160M-4: 11 kW (15 HP), 4 kutup, 1465 d/d, IEC 160M, 400 V'ta 20,4 A, nominal tork 71,7 Nm. Kanaldan emişli, 1450 d/d çarklı pompalar için.
• 160M1-2: 11 kW (15 HP), 2 kutup, 2945 d/d, IEC 160M, 400 V'ta 19,6 A, nominal tork 35,7 Nm. 2900 d/d çarklı, temiz su ile çalışan basınçlı hat pompaları için.
• 180M-4: 18,5 kW (25 HP), 4 kutup, 1470 d/d, IEC 180M, 400 V'ta 33,5 A, nominal tork 120,2 Nm.
• 160L-2: 18,5 kW (25 HP), 2 kutup, 2940 d/d, IEC 160L, 400 V'ta 32,5 A, nominal tork 60,1 Nm.

Aynı güçte akımların birbirine yakın, torkun ise yaklaşık yarı yarıya farklı olduğuna dikkat edin. Bu fark, 4 kutuplu motorun neden daha büyük gövdeye ihtiyaç duyabildiğini açıklar. Pompa motorlarına dair genel bilgiyi pompa elektrik motorları sayfasında, tarımsal uygulamaları ise tarım makineleri motorları sayfasında bulabilirsiniz.

Varsayımsal örnek: gölet başındaki pompanın motoru

Aşağıdaki durum gerçek bir müşteri uygulaması değil, karar sırasını göstermek için kurgulanmış bir örnektir. Bir göletten emiş yapan ayrı kaideli santrifüj pompanın etiketinde 1450 d/d ve 11 kW yazdığını, eski motorun etiketinde 160M gövde bulunduğunu düşünelim. Bu durumda doğru aday 4 kutuplu 160M-4'tür. Elde 2 kutuplu bir motor bulunması, aynı 160M gövdede olsa bile onu uygun kılmaz; pompa iki kat hızla dönmeye zorlanır. Kaplin tarafında mil çapı teknik çizimle karşılaştırılır, ardından dönüş yönü pompa gövdesindeki okla kontrol edilir.

Sahada dikkat edilecek elektrik ve ortam koşulları

• Yol verme: 11 kW ve üzerindeki pompalarda yıldız-üçgen yol verici, yumuşak yol verici veya frekans konvertörü sık kullanılır. Frekans konvertörüyle çalışmada genel kural inverter kullanımı sorusunda açıklanmıştır; sürücü-motor arası kablo uzunsa filtre ihtiyacı siparişte konuşulur.
• Uzun hat ve gerilim düşümü: Kuyu başı veya tarla ortasındaki pompalarda trafodan motora uzanan kablo uzundur. Kalkışta gerilim düşerse motor zorlanır; kablo kesiti elektrik projesinde kontrol edilmelidir.
• Faz koruması: Kırsal şebekede faz kaybı ve dengesizlik sık görülür. Motor koruma şalteri ve faz koruma rölesi, motoru korumanın en ucuz yoludur.
• Ortam: IP55 koruma toz ve su sıçramasına karşıdır; motorun su altında kalabileceği çukur pompa odaları için uygun değildir. Motoru sel suyunun ulaşamayacağı yükseklikte kurun, doğrudan güneş altında ise basit bir gölgelik soğutmaya yardımcı olur.

Kuyu içinden su çeken düzenlerde durum farklıdır: dalgıç pompa motorları ayrı bir üründür ve bu yazının konusu değildir. Yüzeyde duran motorla tahrik edilen kuyu düzenleri için derin kuyu pompa motoru sayfasına bakabilirsiniz.

Sipariş için gerekli bilgiler

Sulama pompanız için uygun motoru hızlıca belirleyebilmemiz için şunları birlikte gönderin:

• Pompa etiketindeki devir ve motor gücü (kW veya HP), mümkünse pompa model adı
• Eski motorun etiket fotoğrafı ve IEC gövde kodu
• Düzen: ayrı kaideli kaplinli mi, monoblok flanşlı mı
• Şebeke gerilimi ve yol verme yöntemi (direkt, yıldız-üçgen, yumuşak yol verici, sürücü)
• Kurulum yeri: açık alan, pompa odası, emiş kaynağı (kuyu başı, kanal, gölet)

Uygun modelleri ve güncel fiyatları elektrik motoru satın al sayfasında inceleyebilirsiniz. Mevcut motorunuzu değiştiriyorsanız motor etiketini gönderin, pompaya uyan modeli birlikte belirleyelim; diğer sorular için iletişim sayfamızı kullanabilirsiniz.