Çeneli Kırıcı Elektrik Motoru Değişiminde Volan ve Kalkış Koşulları

Çeneli kırıcı, taş ocağı ve kırma-eleme tesislerinde iri kayayı ilk kademede parçalayan makinedir. Hareketli çene, eksantrik bir mil tarafından sabit çeneye doğru itilir; taş iki çene arasında ezilerek aşağıdaki boşaltma ağzına iner. Eksantrik milin iki ucunda büyük volanlar bulunur ve bunlardan biri çoğunlukla kayış kasnağı olarak da görev yapar. Motor değişiminde çoğu zaman gözden kaçan nokta budur: motor yalnız kırma işini değil, bu ağır volanları hızlandırmayı da üstlenir. Bu yazıda volanın motora getirdiği yükü, kalkış koşullarını, standart bir sincap kafesli motorun sınırlarını ve sipariş sırasında hangi bilgilerin gerektiğini anlatıyoruz.

Volan neden var ve motora ne yükler?

Çeneli kırıcıda kırma yükü düzgün değildir. Eksantrik milin her turunda çene bir kez kapanır; kapanma anında yük yükselir, açılma sırasında neredeyse sıfıra iner. Volanlar bu dalgalanmayı dengeler: açılma sırasında enerji depolar, kapanma anında bu enerjiyi taşa aktarır. Böylece motor, her kırma darbesinin tepe değerini değil, ortalamaya yakın bir yükü taşır.

Bunun bedeli kalkışta ödenir. Volanların ataleti büyüktür ve motor bu kütleyi durgun halden çalışma devrine çıkarmak zorundadır. Kalkış süresi, boşta dönen bir fan veya pompaya göre belirgin biçimde uzar. Bu süre boyunca motor yüksek kalkış akımı çeker ve sargılar ısınır. Bu yüzden çeneli kırıcıda motor seçimi yalnız sürekli güce bakarak yapılmaz; kalkış süresi ve yol verme yöntemi de aynı kararın parçasıdır.

Kalkış koşulları: boş çene, dolu çene

Çeneli kırıcılar normal işletmede boş çeneyle kalkar; besleme, kırıcı çalışma devrine ulaştıktan sonra açılır. Sorun, beklenmedik duruşlardan sonra ortaya çıkar. Elektrik kesintisi veya acil durdurmada kırma odası taşla dolu kalabilir.

• Dolu odayla kalkış: Standart bir motordan, taşla sıkışmış bir çeneyi volanlarla birlikte hızlandırması beklenmemelidir. Kırıcı imalatçılarının çoğu, böyle bir durumda odanın boşaltılmasını ve ardından kalkış yapılmasını öngörür. Bu işletme kuralı motor değiştiğinde de korunmalıdır.
• Yol verme yöntemi: Yıldız-üçgen yol verme akımı düşürürken kalkış torkunu da düşürür; ağır volanlı bir makinede hızlanma uzar ve geçiş anında akım sıçraması görülebilir. Doğrudan yol verme, yumuşak yolverici veya frekans konvertörü arasındaki seçim; volan ataleti, şebekenin ya da jeneratörün kalkış akımına dayanımı ve tesis düzenine göre sahada mühendisle belirlenir.
• Kalkış süresine uygun koruma: Uzun kalkışta motor koruma elemanının kalkış sırasında atmaması, ama gerçek bir sıkışmada motoru koruması gerekir. Koruma sınıfı ve ayarı, ölçülen kalkış süresine göre tesis elektrikçisi tarafından seçilir.
• Jeneratörle çalışan sahalar: Şebekeden uzak taş ocaklarında kalkış akımı jeneratörün kapasitesini zorlayabilir. Bu durumda yol verme yöntemi jeneratör gücüyle birlikte değerlendirilir.

Standart motorun sınırlarını bilmek

Bazı büyük çeneli kırıcılar ilk kurulumda bilezikli (rotoru sargılı) motorla donatılmıştır. Bu motorlar rotor devresine bağlanan dirençlerle yüksek kalkış torkunu düşük akımla sağlar. Böyle bir makinede bilezikli motorun yerine sincap kafesli standart bir motor koymak doğrudan muadil değişimi sayılmaz. Kalkış torku, kalkış süresi ve şebeke etkisi yeniden hesaplanmalı; gerekirse yumuşak yolverici ya da frekans konvertörü ile birlikte planlanmalıdır. Eski motorun etiketinde rotor gerilimi ve rotor akımı gibi ikinci bir değer grubu görüyorsanız motor büyük olasılıkla bileziklidir; bunu siparişte mutlaka belirtin.

Aynı şekilde, çift devirli, özel milli ya da frenli motorlar standart motorla aynı sayılmaz. Bu tür bir motorun etiketiyle karşılaşırsanız özel motor gerektiğini varsayın ve etiket ile teknik bilgileri gönderip sorun.

Kayış tahriki, kasnak ve kızak

Çeneli kırıcıda motor, genellikle B3 ayaklı olarak bir kızak (gergi rayı) üzerine bağlanır ve V kayışla volan-kasnağı döndürür. Kayış gerginliği, motor kızakta kaydırılarak ayarlanır.

• Yanal yük: Kayış gerginliği motor miline ve ön yatağa yanal kuvvet bindirir. Kasnak, mil ucuna mümkün olduğunca yakın takılmalı; küçük çaplı motor kasnağı yanal yükü artırdığı için imalatçının öngördüğü kasnak çapından aşağı inilmemelidir.
• Devir ve kasnak oranı: Kırıcının eksantrik mil devri, motor devri ile kasnak oranının sonucudur. Eski motor 6 kutuplu ise yerine 4 kutuplu motor koymak kırıcı devrini değiştirir; kasnak oranı yeniden hesaplanmadan kutup sayısı değiştirilmez.
• Gövde ve mil uyumu: Kızağın delik aralığı ve motor mil yüksekliği yeni modelle karşılaştırılmalıdır. Gövde kodu farklıysa kızak uyarlaması gerekir. Ölçüler 2D teknik çizimlerde ve 2026 kataloğunda yer alır.

Montaj şekilleri gövdeye göre B3, B5, B14, B34, B35 ve dikey V1/V3/V5/V6/V15 olarak sunulur; flanş ölçüsü siparişte teyit edilir. Kırıcı tahrikinde en sık görülen şekil B3'tür.

75 kW ve üzeri modellerde SF 1,15

HEM Motor'un 75 kW ve üzeri tüm modelleri SF 1,15 servis faktörüyle sunulur. Bu değer, anma gerilimi ve 50 Hz beslemede motorun anma gücünün yüzde 15 üzerine kadar sürekli yüklenebileceğini gösterir. Rakım, yüksek ortam sıcaklığı veya sürücüyle çalışma gibi koşullar bu payı ayrıca etkiler ve ayrı değerlendirilir.

Servis faktörünün doğru okunması önemlidir. SF 1,15, darbeli ve dalgalı yükte motora tanınmış bir güvenlik payıdır; motoru bir kademe küçük seçmek için kullanılmaz. Gerekli güç 75 kW ise 75 kW model seçilir, rezerv kırıcıdaki beklenmedik yük artışlarına karşı elde tutulur. Termik koruma da etiketteki anma akımına göre ayarlanır. Konkasör uygulamalarının genel çerçevesi için taş kırma tesisleri elektrik motorları sayfasına bakabilirsiniz.

Örnek modeller ve varsayımsal bir değişim

Çeneli kırıcılarda kayışlı tahrik için 4 ve 6 kutuplu motorlar kullanılır. Aşağıdaki modeller pik döküm gövdeli, IP55, F sınıfı yalıtımlı ve 400/690 V (Δ/Y), 50 Hz beslemelidir. Güçler yalnız örnektir.

• 250M-4 pik döküm: 55 kW, 4 kutup, nominal 1485 d/d, IEC 250M; 400 V'ta anma akımı 97,6 A, nominal tork 353,7 Nm.
• 315S-6 pik döküm: 75 kW, 6 kutup, nominal 985 d/d, IEC 315S; anma akımı 136 A, nominal tork 727,2 Nm; SF 1,15.
• 315M-6 pik döküm: 90 kW, 6 kutup, nominal 988 d/d, IEC 315M; anma akımı 161 A, nominal tork 869,9 Nm; SF 1,15.

Varsayımsal örnek: Bir taş ocağındaki çeneli kırıcının motoru yanmış olsun. Etikette 75 kW, 985 d/d ve 315S gövde okunuyor; tek değer grubu var, yani motor sincap kafeslidir. Karşılaştırılacak model 315S-6'dır. Önce kızak delikleri ve mil yüksekliği teknik çizimle karşılaştırılır, ardından motor kasnağının çapı ve kayış sayısı not edilir. Mevcut yıldız-üçgen panoda kalkış süresinin uzun olduğu biliniyorsa yol verme yöntemi tesis elektrikçisiyle yeniden ele alınır. Son olarak koruma ayarı yeni etiketteki akıma göre yapılır ve ilk çalıştırma boş çeneyle gerçekleştirilir.

Güncel fiyatlar her modelin ürün sayfasında yer alır. Tesisin diğer tahrikleri için madencilik sektörü motorları sayfası da yol gösterir.

Sipariş için gereken bilgiler

• Eski motorun etiket fotoğrafı (güç, devir, gövde kodu, gerilim; varsa rotor değerleri)
• Montaj şekli ve kızak düzeni; motor kasnağı çapı ve kayış tipi
• Kullanılan yol verme yöntemi ve ölçülmüşse kalkış süresi
• Besleme kaynağı: şebeke mi, jeneratör mü; şebeke gerilimi
• Kırıcının boş mu kalktığı, dolu oda durumunda nasıl bir işletme kuralı uygulandığı
• Saha koşulları: toz, açık hava, rakım

Sonuç

Çeneli kırıcı motorunu değiştirirken güç kadar volan ataleti, kalkış süresi ve yol verme yöntemi de belirleyicidir. Sincap kafesli bir motorun yerine aynı değerlerde motor koymak çoğu zaman sorunsuzdur; bilezikli motorun yerine standart motor ise mühendislik değerlendirmesi ister. SF 1,15 rezervi güvenlik payıdır, küçük motor seçmenin gerekçesi değildir. Uygun modelleri ve güncel fiyatları elektrik motoru satın al sayfasında inceleyebilirsiniz. Motorunuzun etiket bilgileriyle uygun modeli sorun ya da iletişim sayfamızdan bize ulaşın.