İkinci El Elektrik Motoru Alırken Muayene ve Karar: Ne Zaman Sıfırını Almalı?

Sanayi sitesinde bir tezgâhın önünde 11 kW'lık, boyası solmuş bir motor duruyor. Satıcı fişe takıp çalıştırıyor; motor sessizce dönüyor, fiyatı da sıfırının yarısından az. Karar genellikle bu birkaç saniyelik gösteriye bakılarak verilir. Oysa boşta dönen bir motor, yük altında ısınınca ya da nemli bir gecenin ardından ilk kalkışta ne yapacağı hakkında neredeyse hiçbir şey söylemez.

İkinci el elektrik motoru almak her zaman yanlış değildir. Ama doğru bir alım, motoru satın almadan önce birkaç ölçüm yapmayı ve motorun sizde hangi görevi üstleneceğini baştan netleştirmeyi gerektirir. Aşağıda bu iki işi sırasıyla anlatıyoruz.

Önce motorun göreceği işi tanımlayın

Aynı kullanılmış motor, bir işletme için makul, başka biri için riskli bir alım olabilir. Fark, motorun duracağı yerdedir. Pratikte üç rol ayırt etmek işe yarar:

• Geçici çözüm: Asıl motor gelene kadar birkaç hafta bir makineyi döndürecek motor. Burada beklenti kısa süreli güvenilirliktir; kalan ömür önemli değildir.
• Kritik olmayan sürekli görev: Arızalandığında üretimi durdurmayan, yılda birkaç yüz saat çalışan bir havalandırma fanı ya da atölye tezgâhı. Burada ikinci el motor mantıklı olabilir.
• Kritik hat ya da uzun çalışma saati: Durduğunda hattı durduran veya yılda 4.000 saatin üzerinde çalışan motor. Bu rolde ikinci el motorun birkaç bilinmeyeni, satın alma farkından daha pahalıya mal olabilir.

Motorun rolünü önceden yazmak, pazarlık sırasında fiyatın cazibesine kapılmayı da engeller. Kritik hat için aranan bir motorun "ucuz" olması, soru listesini kısaltmaz.

Tezgâhta yapılacak muayene

Satıcı izin veriyorsa aşağıdaki kontrollerin tamamı yarım saatte yapılabilir. Bir pens ampermetre, bir multimetre ve 500 V'luk bir izolasyon test cihazı (megger) yeterlidir.

Etiket ve gövde

Etiketin okunaklı olması ilk şarttır. Güç, gerilim, akım, devir ve mümkünse verim sınıfı yazmalıdır. Etiketi sökülmüş ya da üzerine boya atılmış bir motorun gücünü gövde numarasından tahmin etmek mümkündür, ama aynı gövdede farklı güç ve kutup kombinasyonları bulunduğu için bu tahmin yanıltabilir. Gövdede kaynak izi, kırık ayak, çatlak kapak veya yeniden delinmiş bağlantı delikleri motorun geçmişte zorlandığını gösterir.

Mil ve rulmanlar

Mili elle çevirin. Dönüş pürüzsüz ve sessiz olmalı, belirli bir noktada takılma hissedilmemelidir. Mili yukarı-aşağı ve eksenel yönde zorlayarak boşluk olup olmadığına bakın. Mil ucundaki kama kanalında ezilme, milde kaplin sürtünme izi ya da hafif eğiklik, motorun daha önce hizasız bir bağlantıda çalıştığını düşündürür. Rulman değişimi ucuz bir işlemdir; ancak rulman yuvası ovalleşmişse sorun kapak değişimine kadar gider.

Sargı direnci ve izolasyon

Klemens kutusundaki köprüleri söktükten sonra üç fazın sargı dirençlerini ölçün. Üç değerin birbirine çok yakın olması gerekir; belirgin bir fark, kısmen kısa devre olmuş bir bobini ya da gevşek bir bağlantıyı işaret eder. Ardından her fazla gövde arasında 500 V ile izolasyon direnci ölçün. Düşük değer her zaman ölü bir sargı anlamına gelmez; uzun süre nemli depoda kalmış motorlarda kurutmayla toparlanabilir. Değerlendirme yöntemini izolasyon direnci ve megger testi yazımızda ayrıntılı anlattık.

Boşta çalıştırma

Motoru etiket gerilimine uygun bağlayıp boşta çalıştırın ve üç fazın akımını pensle ölçün. Faz akımları birbirine yakın olmalıdır. Motoru birkaç dakika çalıştırdıktan sonra ses, titreşim ve rulman bölgesindeki ısınmayı dinleyin ve elle kontrol edin. Boşta akımın etikete oranla alışılmadık yüksek olması, daha önce sarılmış ve sarımı özensiz yapılmış bir motorun işareti olabilir.

Muayenenin göremeyeceği şeyler

En dikkatli kontrol bile bazı soruları cevaplamaz. Sargı yalıtımı her aşırı ısınmada biraz yaşlanır ve bu yaşlanma dışarıdan ölçülemez. Motor iki kez aşırı yükte termik attırmış olabilir, yıllarca tozlu bir ortamda kanatçıkları tıkalı çalışmış olabilir. Bunların hiçbiri bugünkü megger değerinde görünmeyebilir.

İkinci belirsizlik sarım geçmişidir. Sargısı yenilenmiş bir motorun verimi, sarımın kalitesine bağlı olarak orijinalinden düşük olabilir. Sarım kararının teknik tarafını motor sardırmak mı yenisini almak mı yazısında ele aldık. Satıcı motorun sarılıp sarılmadığını bilmiyorsa, bunu olası kabul etmek daha güvenlidir.

Üçüncüsü verim sınıfıdır. Eski motorların önemli bir kısmının etiketinde IE kodu bulunmaz. Kullanılmış bir motoru bir işletmede çalıştırmak genellikle yasal bir sorun doğurmaz; ancak yurt dışından ilk kez getirilen kullanılmış motorlar gibi bazı durumlar farklı değerlendirilebilir. Bu ayrımı IE3 ve IE4 zorunluluğunun mevcut tesise etkisi yazısında bulabilirsiniz.

Fiyat farkını enerji tarafıyla birlikte düşünün

Uzun çalışan bir motorda fatura bedeli, işletme maliyetinin küçük bir kısmıdır. Bir örnekle bakalım: 7,5 kW, 4 kutuplu bir motorun IEC 60034-30-1'e göre IE3 alt verim sınırı %90,4'tür. Etiketsiz eski bir motorun verimi bunun birkaç puan altında olabilir. Motor mile yaklaşık 6 kW verip yılda 4.000 saat çalışıyorsa, verimdeki her bir puanlık fark yılda kabaca 300 kWh eder. Birkaç puanlık fark, birkaç yıl içinde ikinci el alımda kazanılan tutarı elektrik faturasıyla geri almaya başlar.

Aynı motor yılda 300 saat çalışan bir yedek fansa, bu hesap önemsizleşir. Bu yüzden enerji kıyası da yine motorun rolüne göre yapılmalıdır.

İkinci elin makul olduğu durumlar

• Motor, üretimi durdurmayan ve az çalışan bir makinede kullanılacaksa.
• Tezgâh muayenesi temiz çıkmış, etiket okunaklı ve motor bilinen bir tesisten sökülmüşse.
• Özel flanş ya da mil ölçüsü nedeniyle sıfırı ancak uzun bir üretim süresiyle bulunabilen bir motor için geçici çözüm aranıyorsa.
• Rulman değişimi ve kurutma gibi masraflar da hesaba katıldığında fark hâlâ anlamlıysa.

Sıfır motora dönmeniz gereken işaretler

• Faz dirençleri arasında belirgin fark var ya da izolasyon direnci kurutmaya rağmen toparlanmıyor.
• Etiket yok, sarım geçmişi bilinmiyor ve motor kritik bir hatta çalışacak.
• Motor yılda binlerce saat çalışacak ve verim sınıfı belirsiz.
• Satıcı ölçüm yapılmasına izin vermiyor.

Sıfır motor alımında belirsizliklerin büyük kısmı ortadan kalkar: verim sınıfı etikette ve uygunluk belgesinde yazar, rutin testlerden geçmiş bir motor teslim alınır ve satıcı muhataptır. Teslim aldığınızda yine de basit bir kabul kontrolü yapmak iyi bir alışkanlıktır; hangi ölçümlerin yapılacağını teslim ve kabul muayenesi yazısında sıraladık.

Karar verirken

İkinci el motor, doğru rolde ve ölçülerek alındığında işe yarar bir seçenektir. Kritik ve uzun çalışan bir tahrik için ise satın alma farkı, bilinmeyen sargı ömrü ve belirsiz verimle birlikte değerlendirildiğinde çoğu zaman küçük kalır. HEM Motor'un 0,25–355 kW aralığındaki 3 fazlı elektrik motorları Türkiye'deki depodan sevk edilir; ihtiyacınız olan güç ve devir için stok durumunu teklifle birlikte öğrenebilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Kullanılmış bir motorun sarılıp sarılmadığını nasıl anlarım?

Klemens kutusundaki kablo uçlarının renk ve yalıtım tipi, orijinal üretim çizgisinden farklı olabilir; sargı başlarında farklı renk vernik de ipucudur. Kesin bir yöntem yoktur, bu yüzden satıcıdan sarım faturası ya da atölye bilgisi istemek en güvenilir yoldur.

Megger değeri düşük çıkan motor çöpe mi gider?

Her zaman değil. Nemli ortamda uzun süre beklemiş motorlarda sargı kurutulduktan sonra izolasyon direnci yeniden kabul edilebilir seviyeye çıkabilir. Kurutmaya rağmen değer yükselmiyorsa sargı yalıtımı hasar görmüş demektir ve motor sarım gerektirir.

İkinci el motorun rulmanlarını değiştirmek yeterli olur mu?

Rulman değişimi mekanik sesi ve titreşimi çoğu zaman giderir, ancak sargının durumunu değiştirmez. Rulman yuvası ya da mil yatağı aşınmışsa yeni rulman da kısa sürede bozulur; bu nedenle değişimden önce yuvalar kontrol edilmelidir.

Etiketi olmayan bir motorun gücünü nasıl tahmin ederim?

Gövde numarası ve mil çapı bir fikir verir, ancak aynı gövdede birden fazla güç bulunabildiği için tahmin kesin değildir. Yük altında akım ölçümü ve devir ölçümüyle birlikte değerlendirmek daha sağlıklıdır; kritik bir uygulamada etiketsiz motor kullanmamak en doğrusudur.